Mu isesengura Umuryango urwanya ruswa n’akarengane, Transparency International Rwanda, yakoze kuri raporo y’Umugenzuzi Mukuru w’Imari ya Leta (OAG) y’umwaka wa 2023/2024, ryagaragaje ko hari icyuho gikomeye mu micungire y’umutungo wa rubanda mu nzego zegerejwe abaturage, mu turere 30 tw’Igihugu.
Iri sesengura ryamurikiwe abayobozi batandukanye n’abafatanyabikorwa mu micungire y’imari ya Leta, kuri uyu wa Kane, tariki ya 2 Mata 2026, hagamijwe gutanga amakuru ashingiye ku bimenyetso afasha mu kunoza imiyoborere y’imari ya Leta ku rwego rw’ibanze.
Mu byagaragajwe by’ingenzi, harimo ikoreshwa nabi ry’imari ya Leta ku kigero cya 63.2%, bingana na miliyari 1,313.8 z’amafaranga y’u Rwanda yakoreshejwe mu buryo bunyuranyije n’amategeko.
Ibi bigaragaza ikibazo gikomeye mu kubahiriza amategeko agenga imicungire y’umutungo wa rubanda.
Iri sesengura rinagaragaza ko amakosa ajyanye n’imicungire y’umutungo (assets) yiyongereye ku kigero cya 95%, mu gihe amakosa ajyanye n’uko amafaranga akoreshwa yazamutse ku kigero cya 250%. Ibi byose byerekana icyuho mu micungire n’imikoreshereze y’umutungo wa Leta.
By’umwihariko, amafaranga asohoka adatangiwe ubusobanuro yazamutse ku kigero cya 355%, agera kuri miliyari 13.3 z’amafaranga y’u Rwanda. Aya mafaranga angana na 93% by’ibibazo byose bijyanye n’ikoreshwa ry’imari, bigaragaza icyuho gikomeye mu kubika no kugaragaza inyandiko zisobanura imikoreshereze y’imari.
Raporo igaragaza kandi ko ibibazo bitajyanye n’ikoreshwa ry’amafaranga byiyongereye ku kigero cya 38%, biva kuri miliyari 1,132.0 mu mwaka wa 2022/2023 bigera kuri miliyari 1,343.8 mu mwaka wa 2023/2024.
Umuyobozi Nshingwabikorwa wa TI-Rwanda, Apollinaire Mupiganyi yavuze ko ibi bibazo atari bishya, kuko bikomeza kwisubiramo buri mwaka, bityo avuga ko hakenewe ingamba zifatika kandi zihuriweho n’inzego zose kugira ngo bikemuke burundu.
Yagize ati “Ibi bibazo tubona uyu munsi si bishya, kuba bikomeza kugaruka bigaragaza ko hakenewe ubufatanye bukomeye, ubunyamwuga n’uburyozwacyaha bunoze.”
Yakomeje ashimangira ko gucunga neza imari ya Leta atari ubuhanga gusa, ahubwo ari inshingano ya politiki n’imiyoborere, hagamijwe kugirango buri faranga ry’umuturage rikoreshwa icyo ryagenewe, mu kumuteza imbere no kuzamura imibereho ye.
Abasesenguzi bagaragaje ko gukemura ibi bibazo bizasaba kongera imbaraga mu igenzura ry’imari, gukurikiza amategeko, no kunoza uburyo bwo kubika no gutanga raporo z’imikoreshereze y’umutungo wa Leta, cyane cyane ku rwego rw’inzego zegerejwe abaturage.
